تکنیک سلامتی

• مفهوم سلامت معنوي

سلامت معنوي به عنوان يكي از ابعاد سلامتي در كنار سلامت جسمي، ذهني و اجتماعي مطرح شده است اما هنوز به دليل عدم اجماع بين المللي در تعريف سال 1948 سلامت سازمان جهاني بهداشت وارد نشده است. با اين كه در برخي متون تعاريف معنويت و تدين تفكيك شده اما در مورد همين تعاريف نيز طيف نظرات محققان متفاوت است. ديدگاه معنوي بر روي باورها، نگرش ها، ارزشها و رفتارها تاثير عميق دارد و بر روي بيوشيمي و فيزيولوژي تاثير مي گذارد. اين تاثير روي فكر و بدن به نام تندرستي معنوي ناميد مي شود. مطابق بررسي متون ديدگاه معنوي از چهار طريق روي سلامت جسمي، رواني و اجتماعي تاثير مي كند:

1. رفتارهاي بهداشتي: تعهد ديني و معنويت موجب فعال سازي مسئوليت پذيري شخص در زمينه اصول و باورهاي مندرج شده در دين مي شود كه اثرات جسماني و رواني را نيز به خود اضافه مي كند مانند رفتارهاي تغذيه اي توصيه شده در اديان.

2. حمايت اجتماعي: انجام مناسك ديني و معنوي توصيه شده در دين موجب افزايش حمايت اجتماعي شده كه مولفه اخير يكي از تعيين كننده هاي اجتماعي سلامت شناخته شده است. دين تعاملات اجتماعي را افزايش داده و حمايت اجتماعي را به عنوان يك منبع ارتقاي سلامت فراهم مي آورد. نقش حمايت اجتماعي در كاهش واكنش پذيري قلبي و عروقي، تسهيل بهبودي پس از حمله قلبي و كاهش ساير عوامل خطر و از جمله كاهش استرس تاثير مثبت دارد. حمايت اجتماعي با افزايش ميزان جان به در بردن از انواع مختلف سرطان رابطه دارد.

3. سايكونوروفيزيولوژيك: احساس رضايت ناشي از ديدگاه معنوي از طريق نوروپپتيدهاي پيام رسان روي سيستم ها و ارگان هاي بدن مانند قلب و عروق، ايمني و ... تاثير تقويت كننده دارد.

4. اثرات مافوق طبيعي كه براي انسان ناشناخته مانده است.

نتيجه اين تاثيرات پيشگيري از بيماري، افزايش تحمل بيماري، بهبود سريع تر بيماري، كاهش ميزان استفاده از خدمات بهداشتي- درماني است كه در تحقيقات مختلف اين مسئله نشان داده است.

• تاريخچه مطالعات سلامت معنوي

 مطالعات با روش هاي جديد و در حوزه سلامت از اواخر 1960 شروع شد. كيفيت مطالعات در بستر زمان بهتر شده است اما نتايج اين دسته از مطالعات اغلب از اذهان متخصصين سلامت دور مانده است. نتايج اغلب مطالعات هم خوشبينانه و هم سخت گيرانه تفسير و تعبير شده است. رويكرد مطالعات اغلب در دو دسته تاثير دور (اثر معنويت به طور كلي) و يا تاثير نزديك دين (اثر اجزاي دين مانند گذشت كردن بر سلامتي) تقسيم شده است. بيشتر مطالعات توصيفي بوده است. اولين مركز تحقيقات سلامت معنوي جهان در دانشگاه دوك ايالات متحده به نام « دين، معنويت و سلامت » توسط دكتر كونيگ تاسيس شده است، همين دانشگاه طب تئوسوماتيك (پزشكي خدايي- تني) را راه اندازي كرده است. دانشگاه هاي ييل، ميشيگان، راجرز، دوك و تگزاس و تعدادي معدود نيز در ساير كشورها راه اندازي شده است. در ايران نيز مركز مطالعات اسلامي انستيتو تحقيقات روانپزشكي دانشگاه علوم پزشكي ايران با تاكيد بر نقش دين در بهداشت رواني تحقيقات، انتشارات و همايش هاي مختلفي را برگزار كرده است، حوزه تبليغات اسلامي مركز فيضيه قم نيز در شماره هايي از مجله نقد و نظر مقالات مفيدي را در ارتباط با مطالعات اين حيطه در ساير كشورها منتشر كرده است. در ساير مراكز نيز تحقيقات و اقدامات مفيدي در حال اجرا است. سنجش دينداري و معنويت در پژوهش هاي مربوط به سلامت از طريق ابزار سنجش مختلفي صورت مي گيرد كه هر يك مزايا و معايبي دارد و نيازمند كار جامع تري است پرسش نامه قوت مذهبي سانتاكلارا (SCSORF) ، نظام هاي سياهه باور (SBI-15R) ويژه بيماران پزشكي، جهت گيري كنار آمدن با مشكلات تجربه شده (RCOPE/COPE) براي بيماران وخيم، نمايه مذهبي دوك (DUREL)، شاخص هاي دين داري دروني و بيروني، شاخص هاي بهروزي معنوي و مقياس آن (SWBS) و مكمل شاخص هاي رايج كيفيت زندگي مربوط به سلامت نمونه هايي از اين ابزار هستند.

• عناصر تشكيل دهنده سلامت معنوي

تفكيك و تجزيه عناصر تشكيل دهنده سلامت معنوي حداقل اين فايده را دارد كه مي توان آن ها را به عنوان مولفه هاي قابل سنجش در آورد. يكي از ايرادات مطالعات مربوط به سلامت معنوي تا زمان حاضر ناتواني آنها در تجزيه ابعاد مختلف معنويت بوده است. در چند مطالعه و منبع دسته بندي هاي زير را براي قائل بوده اند:

- ابعاد سلامت معنوي: رفتارهاي آشكار، اعتقادات و انگيزه ها، ارزش ها و اهداف، تجارب نفسي

- دريك تقسيم بندي ديگر ابعاد سلامت معنوي به شرح زير است:

1. جنبه شناختي: جستجوي معني، هدف، حقيقت در زندگي، عقايد و ارزش ها

2. جنبه تجربي: احساس اميد، عشق، پيوند، آرامش دروني، آسايش و حمايت

3. جنبه رفتاري: روشي كه يك فرد عقايد معنوي دروني خود را در خارج آشكار مي كند

• شواهد علمي در زمينه سلامت معنوي چه نشان مي دهد؟

350 مطالعه نشان داده است كه افراد مذهبي و ديني از نظر جسمي سالم تر هستند و مراجعه آنان به دكتر كمتر بوده است، شيوه زندگي سالم تري داشته اند. 850 مطالعه نشان داده است كه فعاليت هاي مذهبي با برخي از جنبه هاي سلامت رواني ارتباط دارد و بهتر با استرس روبرو مي شوند. بيماران تمايل دارند كه در مورد سلامت معنوي آنان از طرف پزشك سوال شود. معنوي بودن يك عامل مهم قابل تفسير در احساس ذهني سالم بودن در مسن ها است. افراد مذهبي كمتر خود گزارش سلامت ارايه مي دهد. اهميت نسبي جنبه هاي معنوي مراقبت هاي درماني با شدت بيماري رشد مي كند. پزشكان مي توانند با چهار سوال ساده از بيماران ميزان سلامت معنوي آنان را حدس بزنند، پرداختن پزشكان به سوال از سلامت معنوي بيماران تبعيت درماني آنان را زياد مي كند. التزام و تعهد ديني در سطح عمومي با سلامت بهتر ارتباط دارد و اين ارتباط در زنان قوي تر است كه به دلايل تقويت جنبه هاي اجتماعي است. به طور متوسط حضور در مراسم مذهبي با مرگ و مير كمتر ارتباط دارد. مشاركت ديني عمومي يك پيش بيني كننده قوي طول عمر است. مراقبت هاي پزشكي معنوي شامل مراقبت هايي است كه نيازهاي معنوي بيماران را تامين نمايد. ميزان هاي كلي و اختصاصي ابتلا و مرگ در افراد با ايمان كمتر از سايرين است و لذا اين افراد سلامت جسمي، رواني و اجتماعي و هم چنين طول عمر و رضايت بيشتري دارند.

• نظام سلامت چه نقشي در ارتقاي سلامت معنوي افراد جامعه دارد؟

- تيم مداخله در ارتقاي سلامت معنوي جامعه در ساده ترين شكل از سه گروه كارشناسان ديني، متخصصين بهداشت روان و متخصصين سلامت جامعه به صورت كارگروه تشكيل شود.

- مطالعات پايه براي تبيين ادبيات سلامت معنوي شامل تعاريف، مفاهيم و ابزار تحقيق متناسب با دين اسلام تعريف شود.

- اولويت هاي تحقيقاتي در حيطه سلامت معنوي تعيين و تبيين شود.

- آموزش پزشكان و متخصصين در مورد شواهد و يافته هاي تحقيقات سلامت معنوي صورت گرفته تا از اين راه بيماران به استفاده از منابع معنوي تشويق شوند.